گروه اجتماعي؛ رئيس موسسه داريوش اعلام کرد؛ هفت درصد يعني 140 هزار نفر از جمعيت معتادان کشور، زنان سخت معتاد به انواع مواد مخدر هستند که البته تعداد زنان معتاد با احتساب شمار زنان مصرف کننده موادمخدر به صورت تفريحي بسيار بيشتر مي شود.

دکتر حسن رفيعي بررسي اعتياد زنان و تاثير اعتياد مردان بر اعتياد همسران شان را دو موضوع عمده خواند که در دستور کار موسسه داريوش در نيمه دوم سال قرار دارد.

او با اشاره به بررسي انجام شده در زمينه شيوع مصرف مواد مخدر در بين دانش آموزان راهنمايي و دبيرستان شهر تهران گفت؛ طبق نتايج به دست آمده از اين بررسي در سال 1383 با جامعه نمونه يک هزار نفري انجام شده است، پنج درصد دانش آموزان راهنمايي و دبيرستان شهر تهران حداقل يک بار مصرف مواد مخدر را تجربه کرده اند که البته نتايج به دست آمده قابل تعميم به زمان کنوني نيز هست.

رئيس موسسه داريوش با اشاره به علت تعويق در ارزيابي هاي جديد ميزان شيوع مصرف مواد مخدر در مدارس تاکيد کرد؛ متاسفانه آموزش و پرورش در يک سال اخير از انجام چنين تحقيقاتي در محيط مدارس جلوگيري مي کند، لذا محققان در اين زمينه حتي براي توزيع پرسشنامه با دشواري مواجه مي شوند.

او گفت؛ با توجه به اين که دانش آموزان معتاد يا از مدرسه اخراج مي شوند و يا خود توان يادگيري و به مدرسه رفتن را از دست مي دهند و در نتيجه ترک تحصيل مي کنند، آمار اعتياد در دانش آموزان الزاماً رو به افزايش نيست.

رفيعي خاطرنشان کرد؛ اما اين امر به اين معنا نيست که شيوع اعتياد در گروه سني دانش آموزان راهنمايي و دبيرستان رو به افزايش نباشد، لذا بايد با همکاري آموزش و پرورش اطلاعات دقيق تر و جامع تري در اين زمينه جمع آوري شود.

او در پايان تصريح کرد؛ اگر دستگاه ها به ويژه آموزش و پرورش به انجام تحقيقات و پژوهش در زمينه ارزيابي ميزان شيوع موادمخدر کمک کنند، اين امر قطعاً به ضرر آنها تمام نخواهد بود و نبايد از نتايج احتمالي نگران باشند، زيرا اعلام نتايج چنين تحقيقاتي به ويژه در مقاطع مختلف تحصيلي، به يافتن راه هايي جديد براي کنترل و حل مشکل موجود کمک مي کند.

محيا برکت

ساعت از 10 شب گذشته است. صداي زنگ کوتاهي به گوش مي رسد.دکمه show در تلفن همراه را مي فشارد و شروع به خواندن پيام مي کند.پيام دريافتي مربوط به افتتاح شعبه جديد فلان بانک است.خواندن پيام را نيمه کاره رها مي کند و با حالتي کلافه گوشي همراه خود را به گوشه يي مي اندازد.

---

مشخص نبودن مرزهاي حريم خصوصي در کشور ما موضوع جديد و ناآشنايي نيست. اما اين بار موضوع کمي تفاوت پيدا کرده است. اين بار پيام ها از طريق شخصي ترين ابزار حريم خصوصي ما را نشانه گرفته و به آن راه يافته اند و ما بدون آنکه حضورشان را دريابيم، ناآگاهانه آنها را مي پذيريم و با آنها ارتباط برقرار مي کنيم. پيام هاي ناخواسته يي که به تدريج به جزيي از زندگي ما مبدل مي شوند. اگر امروز طرح حمايت از حريم خصوصي در فضاي مجازي پيگيري مي شود و بر اجراي قانون کپي رايت براي حمايت از ناشرين تاکيد مي شود و اگر مباحثي چون دسترسي آزاد به اطلاعات و جلوگيري از فيلترينگ به منظور حفظ حريم خصوصي از سوي کارشناسان مطرح مي شود پس جا دارد چاره يي نيز براي اس ام اس هاي تبليغاتي انديشيد. اس ام اس هايي که از طريق شخصي ترين رسانه بر زندگي ما مسلط مي شوند و گاهي ما را در تشخيص مرز پيامک هاي تبليغاتي و غير از آن دچار ترديد مي کنند و اينجاست که قانون تبليغات نيز زير سوال مي رود.

از ديروز تا امروز

فناوري ارسال پيامک در سال 1990 در اروپا راه اندازي شد و در سال 1998 گسترش يافت.

پيامک را مي توان نقطه اوج پيام رساني متني دانست و اگر چه براي تلفن همراه و سرويس پيامک آن مي توان کارکردهاي متعدد و متفاوتي را قائل شد اما آنچه که در سال هاي اخير در بسياري از کشور هاي دنيا رواج يافته تجارت، بازاريابي و تبليغات از طريق تلفن همراه است.

تجارت با تلفن همراه (m-commerce) به عنوان نوع خاصي از تجارت الکترونيکي

(e-commerce)مطرح شده که کاربردهايي مانند پرداخت از طريق تلفن همراه، مانيتورينگ سيستم ها، تبليغات و...را شامل مي شود و امروزه بسياري از شرکت هاي خصوصي و صاحبان سرمايه فناوري اس ام اس را به مثابه ابزاري جهت تبليغات و تسريع در امور بازاريابي مي دانند. تحقيقات انجام شده در کشور ايرلند حاکي از آن است که از هر 10 ايرلندي، 7 نفر مشترک تلفن همراه هستند و به طور متوسط هر ايرلندي هفته يي 31 اس ام اس ارسال مي کند. براساس آمار ارائه شده 50 در صد از ايرلندي ها از سرويس smsتadvertising استفاده مي کنند و تمايل به انجام امور بازرگاني و مالي از طريق اين سيستم دارند.

ديکينگر (Dickinger) در کتاب «مدل ادراکي از بازاريابي از طريق اس ام اس» مي گويد؛ تا سال 2008 يک بيليون و 67 ميليارد نفر از سيستم تجارت با تلفن همراه استفاده خواهند کرد.

همچنين بر اساس تحقيقات ژوپيتر (Jupiter) در سال 2004 با عنوان «پيش بيني بازار بدون سيم» در آمد حاصل از تجارت با تلفن همراه تا سال 2009 حدود 88 ميليون دلار رشد خواهد داشت.

به طور کلي انجام امور بازرگاني و تجارت از طريق تلفن همراه را در دو حالت کلي مي توان بررسي کرد. در حالت اول مشتري از طريق سرويس اس ام اس براساس در خواست خود و توافق با بنگاه مالي اقدام به مبادله و معامله مالي مي کند و حالت دوم زماني است که سازمان يا بنگاه اقتصادي براي انجام امور بازاريابي (e-marketing) سرويس اس ام اس را بر مي گزيند و اقدام به ارسال پيام تبليغاتي و آگهي مي کند.

طفل 5 ساله

و اما در ايران فناوري پيامک، کودکي 5 ساله است که اگر چه هنوز به دنياي m-commerce گام ننهاده اما با دنياي تبليغات بيگانه نيست. فناوري ارسال اس ام اس در سال 81 وارد ايران شد در سال 81 تعداد مشترکين اس ام اس به 268 هزار نفر رسيد و در همان سال حدود 8 ميليارد پيامک ميان ايراني ها مبادله شد.

به گفته مدير روابط عمومي شرکت مخابرات ايران در 7 ماه نخست سال گذشته بيش از 4 ميليارد پيامک ارسال شد و بيش از 10 ميليون نفر مشترک اين سيستم بودند. پيامک براي ارسال پيام هاي تبليغاتي نيز مورد استفاده قرار گرفته و بدين منظور 3 شبکه در بخش خصوصي هر ماه 9 تا 20 ميليون پيامک ارسال کرده اند.

همچنين رئيس هيات مديره شرکت مخابرات ايران اخيراً اعلام کرده شرکت ارتباطات سيار از محل ارسال پيامک در هر دوره دو ماهه حدود 39 ميليارد و 500 تومان درآمد کسب مي کند و متوسط ارسال پيامک در هر دوره دوماهه 177 پيام است.

پيش از اين نيز شرکت مخابرات اعلام کرده بود روزانه 28 ميليون اس ام اس ميان مشترکين تلفن همراه مبادله مي شود.

تهديد چيست؟

بر اساس آمار مذکور تعداد مشترکين تلفن همراه و سيستم پيامک روز به روز در حال افزايش است و در کنار آن ورود آگهي هاي تبليغاتي از طريق اين ابزار رو به فزوني است. در ايران اگر چه mobile banking و انجام امور مالي و تراکنش ها از اين طريق رواج نيافته است با وجود اين شاهد رواج بازاريابي از طريق تلفن همراه و پيامک هاي تبليغاتي بانک ها، سازمان ها و...هستيم که بي اجازه وارد حريم خصوصي ما مي شوند. مهدي محسنيان راد، استاد ارتباطات و عضو هيات علمي دانشگاه امام صادق مي گويد؛ «در حال حاضر اس ام اس هاي تبليغاتي ناخواسته وارد زندگي ما مي شوند و حريم خصوصي ما را بر هم مي زنند و ما مجبوريم براي خواندن پيامي انرژي و زمان صرف کنيم که بدون اجازه و در خواست ما ارسال شده است. در حقيقت نگاه سودجويانه شرکت مخابرات به اس ام اس هاي انبوه تبليغاتي موجب آسيب حريم خصوصي مشترکين تلفن همراه شده است.»

اگر در ديگر کشور ها مشترکين تلفن همراه بنا بر خواست و نياز خود درخواست پذيرش اس ام اس هاي تبليغاتي را مي دهند و با دريافت اين سرويس از خدمات مضاعفي نيز بهره مند مي شوند، در کشور ما عکس اين مساله رخ مي دهد. در اينجا اس ام اس هاي تبليغاتي بر ما هجوم مي آورند مگر آنکه ما نسبت به توقف آن اقدام کنيم. طاهره خيرخواه، کارشناس ارتباطات موضوع پايان نامه خود را تحت عنوان تاثير تلفن همراه بر ارتباطات ميان فردي برگزيده و مي گويد؛ «اس ام اس واسط ارتباط ميان فردي است و اس ام اس هاي تبليغاتي مرز ارتباط ميان فردي را از بين مي برند و آن را تبديل به ارتباط جمعي مي کنند. زماني که ما در شخصي ترين ساعات شبانه روز و در حال برقراري ارتباط ميان فردي هستيم اس ام اس تبليغاتي وارد دايره ارتباط شخصي ما مي شود و ارتباط ميان فردي ما را قطع مي کند يا زماني که منتظر دريافت يک پيام شخصي هستيم پيامي تبليغاتي دريافت مي کنيم. در اينجاست که ديگر نمي توان مرزي ميان ارتباط فردي و جمعي قائل شد.»

او در ادامه مي گويد؛ «ورود پيامک هاي تبليغاتي به زندگي ما را مي توان به فيلم «نمايش ترومن» تعبير کرد همانگونه که در اين فيلم سراسر زندگي ترومن در معرض ديد دوربين هاي رسانه هاي جمعي است و هيچ زندگي شخصي و خصوصي را نمي توان براي اين فرد متصور بود اس ام اس هاي تبليغاتي نيز مرزهاي زندگي شخصي ما را در نورديده است.»

همچنين او در خصوص تاثير اس ام اس هاي تبليغاتي مي گويد؛ «اگر چه خواندن متن يک پيام تبليغاتي ناخواسته و در شرايط نامناسب موجب آزردگي و منجر به مقاومت ما مي شود اما چون اين پيام به طور مشخص و از طريق شخصي ترين رسانه براي ما ارسال شده در ذهن نقش مي بندد و از قدرت اثر گذاري بالايي برخوردار خواهد شد.»

امروزه و در ايران فراگيري موج پيامک هاي تبليغاتي بيشتر از سوي بانک ها و سازمان هاي دولتي هدايت مي شود ولي به تدريج شرکت ها ي تجاري نيز با پرداخت هزينه هايي به مخابرات بيش از پيش به خلوت ما راه باز مي کنند. در اين حالت ما مدام در معرض پيام هايي قرار خواهيم گرفت که ناخواسته عنان تصميم گيري مان را به آنها خواهيم سپرد.

لي لي اسلامي

اواسط 1970 بود که در امريکا و برخي کشور هاي اروپايي، تلويزيون، رسانه لجوج و يک سويه، با نمايش برنامه هاي «in phone» تمام تلاشش را براي دوسويه بودن ارتباطش با مخاطبان انجام داد.«in phone» ها برنامه هايي بودند که به مخاطبان، اجازه برقراري تماس تلفني با خود را مي دادند. مخاطبان مي توانستند از طريق ارتباط تلفني مستقيم نظر دهند يا در بحث شرکت کنند.

کم کم بسياري از برنامه هاي تلويزيوني راه

«in phone» ها را در پيش گرفتند و حتي اگر اجازه پخش صداي بينندگان شان را نمي دادند، روابط عمومي ها را موظف به شنيدن حرف هايشان مي کردند. ديگر نيازي نبود تا پيامت را در بسته هاي پستي بپيچي و هفته ها و حتي ماه ها به انتظار خوانده شدنش بنشيني.

اما ماجرا به اينجا هم ختم نشد. تلويزيون ها که هنوز انگ يک سويه بودن را بر پيشاني شان يدک مي کشيدند،دست به دامان فناوري هاي نوين ارتباطي شدند.کمي بعد ارتباطات آنلاين و پيام رساني به واسطه ايميل روي کار آمد. اما در ايران اين شيوه ارتباط با رسانه ها به خاطر در دسترس همگان نبودن اين فناوري، چندان توفيقي نيافت. چند سال بعد به مدد مجهز شدن مخاطبان تلويزيوني به فناوري تلفن همراه، چاره جديدي براي ارتباط متقابل مردم و تلويزيون انديشيده شد. بله. ارتباط از طريق «اس ام اس» اين شيوه تازه بود.

عمر مشارکت اس ام اسي در برنامه هاي تلويزيوني، به 4 سال هم نمي رسد. رفته رفته، اس ام اس هايي که در آغاز تنها پيوند ميان مسابقه هاي تلويزيوني و مخاطبان بودند، به ابزاري براي شرکت در برنامه هاي مختلف و ارسال نظر ها بدل شدند. اس ام اس ها کار روابط عمومي ها را براي گوش دادن به صداي مخاطبان آسان تر کردند. حالا برنامه ها يا با واسطه تلفن همراه دست اندرکاران شان يا به مدد شماره هاي انحصاري که شرکت هاي وابسته به مخابرات در اختيارشان مي گذاشتند، چرخ کند دوسويه بودن را پيش مي بردند.

استفاده از امکانات اس ام اس براي ارتباط با تلويزيون تا آنجا قوت گرفت که حدود سه سال پيش، مخاطبان برنامه عصرگاهي شبکه سه، اين ابزار را نه تنها در رساندن پيشنهادشان براي بهبود اوضاع برنامه يا شرکت در مسابقه اس ام اسي، که براي انتقاد به وضعيت ظاهر مجري برنامه به کار گرفتند.

مشارکت اس ام اسي، بينندگان را از اشغالي هاي پايان ناپذير تلفن برنامه ها و صندوق هاي پستي که گاهي مي شد به اعتبارشان شک کرد نجات داد و اين فرصت را فراهم آورد که در همان لحظه که برنامه حساس ترين لحظه هايش را سپري مي کند، پيامي بفرستند و کوچک ترين نکات را به مجريان و سازندگان تذکر دهند.

گذشته از آسان بودن انتقال پيام از طريق اس ام اس و هزينه پايينش، زبان خاص اس ام اس هم در گسترش اين شيوه پيام رساني بي تاثير نبود. حالا مخاطبان جوان و حتي ميانسال برنامه ها مي توانستند بي هراس از شنيده شدن صدايشان، تشخيص جنسيت و هويت شان، پيام شان را با هر لحن و واژه يي که انتقالش را آسان مي کرد، ارسال کنند. مخاطبان خود را پشت گوشي هاي تلفن همراه پنهان کرده بودند و لابه لاي نظر هايشان، از شخصي ترين دغدغه هايشان سخن مي گفتند و مطالباتشان را با سازندگان برنامه ها در ميان مي گذاشتند.

اما آيا خصلت رسانه يي چون تلويزيون، افزايش مشارکت ها را بر مي تابد؟ حسينعلي افخمي، عضو هيات علمي دانشکده ارتباطات علامه طباطبايي، معتقد است؛ «تلويزيون در ايران يا هر کشور ديگري، خصلتاً يک رسانه محافظه کار است. برخلاف مطبوعات که اغلب جهت گيري دارند، تلويزيون ها تنها در دوره هاي بسيار محدودي نقش راديکال را بازي کرده اند.»از نظر افخمي، گذشته از اين وابستگي تلويزيون به حکومت، به دليل تمرکز تکنولوژي تلفن همراه در دست طبقه متوسط به بالا در اجتماع مي توان خيال جلب مشارکت گسترده مردمي از هر گروه و سني را از سر بيرون کرد.

مخاطبان با بيان خواسته هايشان از اين طريق خود را در کنار سازندگان برنامه ها مي بينند و در تلاش اند کاستي هاي برنامه شان را گوشزد کنند و آن را در جهت مورد نظر خود هدايت کنند. اما دکتر مسعود کوثري، مدير گروه ارتباطات دانشگاه تهران نظر ديگري دارد؛ از نظر او« موبايل يا اس ام اس مي تواند به عنوان يک کانال برگشت به کمک رسانه بيايد و وجه تعاملي را تا اين حد که مخاطبان تلويزيون تا حدودي بتوانند موافقت يا مخالفت خودشان را نسبت به يک برنامه ابراز کنند، عميق تر کند. اما هنوز اس ام اس تا اين اندازه گسترده نشده که به مشارکت واقعي مخاطب در رسانه منجر شود بلکه مي توان گفت تا حدودي جاي روابط عمومي ها را گرفته است.»از نظر کوثري اين حداقل مشارکت مخاطبان در تلويزيون است و بيشتر شدن مشارکت مخاطب در اين رسانه، به کارگيري شيوه هاي مختلفي را طلب مي کند و نبايد تمام بارش را بر دوش اس ام اس انداخت.

چند ماه پيش بود که مشارکت اس ام اسي در برنامه «شب شيشه يي»، به شکل غيرقابل تصوري بالا رفت. ماجرا از طرح دغدغه آشناي بينندگان در اين برنامه آب مي خورد. شب شيشه يي نظرسنجي يي در مورد طرح امنيت اجتماعي نيروي انتظامي که در آن زمان روزهاي اوجش را پشت سر مي گذاشت، طرح کرد. اما چه شد که از آن پس در برنامه هاي ديگر تلويزيوني، کمتر شاهد چنين آمار بالايي در خصوص مشارکت تلويزيوني بوده ايم؟ کوثري اين روند را اينگونه توضيح مي دهد؛«در مورد برخي موضوعات حساس اجتماعي اس ام اس مثل يک راي گيري مي تواند عمل کند. به عنوان يک رسانه تکميلي اس ام اس به کمک تلويزيون مي آيد. شايد بتوان گفت موبايل و اس ام اس از طريق دموکراتيزه کردن رسانه باعث مي شوند که مشارکت بالقوه اجتماع امکان پذير شود. اما اين مشارکت همگاني کمتر به فعليت مي رسد. باز هم اين قشر متوسط هست که درگير اين مسائل است و فناوري لازم هم براي شرکت در بحث را دارد. براساس تجربه هايي که برنامه هاي مختلف داشتند، مي توان گفت اين مشارکت بيشتر وابسته به طرح موضوعات جذاب و حساس براي مخاطب است، تا ماهيت برنامه هاي تلويزيوني.»

گذشته از اين مسائل، موانع ديگري هم هست که ما را وادار مي کند در صراحت اين نظرسنجي ها ترديد کنيم. در تلويزيون هم مانند هر رسانه يي با فيلتر هاي بسياري روبه رو هستيم و البته خصلت انتقاد ناپذير اين رسانه و دولتي بودنش به افزايش ميزان و قدرت اين فيلتر ها کمک مي کند. حتي اگر هم تصور کنيم تمام مخاطبان تلويزيون، امکان ارسال نظر هايشان را به واسطه اس ام اس دارند، مي توانيم بگوييم آنچه مورد توجه مسوولان برنامه ها قرار مي گيرد، تنهاآرايي است که بنياد برنامه هاي تلويزيوني را در معرض خطر نمي گذارد. مشارکت اس ام اسي در برنامه هاي تلويزيوني، اغلب به موارد جزيي محدود مي شود و در بسياري برنامه ها هم از ارسال نظر براي به دست آوردن جوايزي که براي فرستنده هاي پيام در نظر گرفته شده، فراتر نمي رود.